چگونه توبه کنیم؟ از پشیمانی تا جبران در نگاه استاد مطهری
اگر از کاری پشیمانیم، برای توبه از کجا شروع کنیم؟ در توضیح استاد شهید مرتضی مطهری در کتاب «آزادی معنوی»، توبه با دو چیز آغاز میشود: پشیمانی از کار گذشته و تصمیم جدی برای تکرار نکردن آن. اگر به دیگری آسیبی زدهایم یا حقی بر گردن ماست، این تصمیم باید به جبران هم برسد. استاد برای روشن شدن همین نکته از تجربهای در دوران طلبگی خودش میگوید.
توبه واقعی در نگاه استاد مطهری چه معنایی دارد؟
استاد مطهری توبه را نوعی دگرگونی درونی میداند. انسان میتواند رفتاری را که تا دیروز برایش عادی یا لذتبخش بود، دوباره بسنجد و تصمیم بگیرد مسیرش را عوض کند. او این توانایی را «یک نوع انقلاب درونی» مینامد. کسی که بارها برای رفتار خود عذر آورده، ممکن است بالاخره مسئولیتش را بپذیرد و برای تغییر آن کاری انجام دهد. استغفار بیان این بازگشت به خداست و عمل نشان میدهد تصمیم تا کجا پیش رفته است.
استاد شهید مرتضی مطهری، «آزادی معنوی»، انتشارات صدرا، ص. ۱۱۳.
دو رکن توبه و دو شرطی که به جبران مربوطاند
استاد هنگام شرح سخن امام علی(ع) درباره استغفار، میان رکنهای توبه، شرطهای قبول و شرطهای کمال آن فرق میگذارد. این تقسیم کمک میکند بفهمیم کدام بخش به تصمیم ما مربوط است و کدام بخش کاری از ما میخواهد.
۱. از کار گذشته واقعاً پشیمان شویم
پشیمانی از لحظهای شروع میشود که بتوانیم خودِ کار و اثرش را ببینیم. برای مثال، اگر در گفتوگویی آبروی کسی را بردهایم، از خود بپرسیم کدام حرفمان به او آسیب رسانده و چرا آن حرف را زدیم. این پرسش توجه را روی رفتاری میبرد که میتوانیم مسئولیتش را بپذیریم.
۲. برای تکرار نکردن، تصمیم مشخص بگیریم
تصمیم وقتی روشن است که بتوانیم بگوییم در موقعیت بعدی چه خواهیم کرد. اگر هر بار در جمعی صحبت به بدگویی میکشد، میتوانیم موضوع حرف را عوض کنیم، با آن همراه نشویم یا از گفتوگو بیرون بیاییم. این نمونهای روزمره از تبدیل یک تصمیم کلی به رفتار مشخص است.
استاد شهید مرتضی مطهری، «آزادی معنوی»، انتشارات صدرا، ص. ۱۳۹.
۳. اگر حق کسی ضایع شده، آن را جبران کنیم
وقتی خطا به دیگری زیان رسانده، پرسش بعدی این است که چه چیزی باید به او برگردد. اگر بدهی روشنی داریم، قدم عملی میتواند پرداخت بدهی یا مشخص کردن راه بازپرداخت باشد. اگر با حرف یا رفتاری آسیب رساندهایم، نوع جبران به همان آسیب بستگی دارد. روایت شخصی استاد نشان میدهد چرا در بعضی موقعیتها جبران از یک گفتوگوی دشوار شروع میشود.
۴. تکلیف الهیِ قابل جبران را پیگیری کنیم
استاد مطهری از ادای تکالیف ترکشده نیز سخن میگوید و نماز و روزه را مثال میزند. در موردی که حکم یا شیوه جبران به وضعیت شخص بستگی دارد، میتوان پرسش را با جزئیات از مرجع دینی خود پیگیری کرد تا قدم بعدی روشن شود.
استاد شهید مرتضی مطهری، «آزادی معنوی»، انتشارات صدرا، ص. ۱۴۱.
چرا استاد مطهری برای حلالیت به دیدن استادش رفت؟
استاد مطهری به یاد میآورد که در دوران طلبگی در جمعی حاضر شده بود که در آن از آیتالله حجت، یکی از استادانش، بدگویی شد. او از همراهی با آن جمع پشیمان بود. وقتی آیتالله حجت به حضرت عبدالعظیم آمده بود، استاد مطهری به دیدنش رفت، توضیح داد چرا پشیمان است و از او خواست بگذرد. استادش هم از او گذشت.
جزئیات این خاطره به بحث توبه جان میدهد. استاد مطهری موقعیت را به یاد داشت، مسئولیت سهم خودش را پذیرفت و برای جبران کاری کرد. برای خواننده هم پرسش عملی همین است: با توجه به آسیبی که زدهام، امروز چه کار مشخصی میتوانم انجام دهم؟
استاد شهید مرتضی مطهری، «آزادی معنوی»، انتشارات صدرا، ص. ۱۴۰.

پرسشهای رایج درباره توبه
آیا گفتن «استغفرالله» برای توبه کافی است؟
در این گفتار، استغفار وقتی بیان توبه است که از پشیمانی و تصمیم جدی به تغییر خبر بدهد. اگر حق دیگری هم در میان باشد، وظیفه جبران همانجا باقی است.
شرطهای کمال توبه چه فرقی با رکنهای آن دارند؟
استاد مطهری در شرح سخن امام علی(ع) دو شرط دیگر را در بحث کمال توبه میآورد. این بخش درباره رهایی عمیقتر از آثار رفتار گذشته و عادتدادن خود به عبادت و طاعت است. نقطه شروع در همان دو رکنِ پشیمانی و تصمیم جدی توضیح داده شده است.
استاد شهید مرتضی مطهری، «آزادی معنوی»، انتشارات صدرا، ص. ۱۴۳.

فصل توبه را در کتاب «آزادی معنوی» بخوانید
اگر میخواهید ببینید استاد مطهری چطور از این بحث به امید، بازگشت به خدا و خودسازی میرسد، از فصل سوم «آزادی معنوی» شروع کنید. در کنار این فصل، گفتارهای عبادت و دعا و بزرگواری روح نیز در همین کتاب آمدهاند.
مطالعهٔ بیشتر در سایت انتشارات صدرا
کد ketab10 را در سبد خرید وارد کنید و این کتاب و دیگر کتابهای خارج از فروش ویژه را با ۱۰٪ تخفیف تهیه کنید.