رفتار امام علی(ع) با خوارج چگونه بود؟ از صفین تا نهروان
در روایت استاد شهید استاد شهید مرتضی مطهری، یکی از خوارج وسط نماز جماعت آیهای را بلند خواند تا به امام علی(ع) طعنه بزند. امام مکث کرد تا قرائت تمام شود و سپس نماز را ادامه داد. مدتی بعد، بخشی از همین جریان در نهروان با سپاه امام روبهرو شد. در فاصله این دو صحنه چه اتفاقی افتاد؟
استاد مطهری در «جاذبه و دافعه علی علیهالسلام» توضیح میدهد که خوارج در دوره اعتراض و گفتوگو امکان بیان عقیده داشتند و سهمشان از بیتالمال برقرار بود. پس از بالا گرفتن شورش مسلحانه و به خطر افتادن امنیت مردم، امام با آنان مقابله کرد. حتی در نهروان هم پیش از جنگ راه بازگشت را باز گذاشت.
استاد شهید مرتضی مطهری، «جاذبه و دافعه علی علیهالسلام»، انتشارات صدرا، ص. ۱۲۴.
خوارج چه کسانی بودند و ماجرای حکمیت چه بود؟
خوارج نخستین در جریان جنگ صفین و بحث حکمیت از میان سپاه امام علی(ع) سر برآوردند. در روایت استاد مطهری، وقتی سپاه معاویه قرآنها را بر سر نیزه برد و خواست قرآن میان دو سپاه داور باشد، گروهی از سپاهیان امام برای توقف جنگ فشار آوردند. در عمل، حکمیت یعنی دو طرف نمایندگانی برای داوری تعیین کنند. ابوموسی اشعری از سوی سپاه عراق و عمرو عاص از سوی سپاه شام به این کار گماشته شدند.
گروهی از همان سپاهیانی که بر پذیرش داوری پافشاری کرده بودند، سپس به اصل حکمیت اعتراض کردند. استاد مطهری پیدایش خوارج را در دل همین تغییر موضع توضیح میدهد. دعوایی که از تصمیمی در میدان جنگ آغاز شده بود، به اختلافی اعتقادی و سیاسی تبدیل شد.
استاد شهید مرتضی مطهری، «جاذبه و دافعه علی علیهالسلام»، انتشارات صدرا، صفحات ۱۰۴، ۱۰۶ و ۱۰۸.

امام علی(ع) با اعتراض خوارج چه کرد؟
«آنها در همه جا در اظهار عقیده آزاد بودند»
استاد شهید مرتضی مطهری، «جاذبه و دافعه علی علیهالسلام»، انتشارات صدرا، صفحه ۱۲۳.
استاد مطهری چند رفتار مشخص را کنار هم میگذارد. امام بهخاطر اظهار عقیده آنان را زندانی نکرد، سهمشان از بیتالمال را قطع نکرد و باب بحث با آنان باز بود. اهمیت این رفتارها وقتی روشنتر میشود که به یاد بیاوریم معترضان گاه در مسجد و در برابر حاضران با او تند سخن میگفتند.
«طرفین استدلال میکردند، استدلال یکدیگر را جواب میگفتند.»
استاد شهید مرتضی مطهری، «جاذبه و دافعه علی علیهالسلام»، انتشارات صدرا، صفحه ۱۲۳.
وقتی اعتراض به نماز جماعت رسید
در یکی از نمونههای کتاب، ابنکوّاء آیهای از سوره زمر را بهقصد کنایه در نماز جماعت بلند میخواند. امام در هنگام قرائت صبر میکند و نماز را ادامه میدهد. استاد مطهری این صحنه را کنار نمونههای دیگر آورده تا نشان دهد تحمل اعتراض در آن دوره در رفتار روزمره امام هم دیده میشد.
استاد شهید مرتضی مطهری، «جاذبه و دافعه علی علیهالسلام»، انتشارات صدرا، ص. ۱۲۳.
چرا کار به جنگ نهروان رسید؟
استاد مطهری در بخش «قیام و طغیان خوارج» توضیح میدهد که گروهی از خوارج از مجادله و اعتراض به شورش روی آوردند و امنیت راهها را برهم زدند. اینجا موضوع تصمیم امام تغییر کرد: امنیت مردم در معرض خطر قرار گرفته بود. در روایت کتاب، همین تغییر رفتار خوارج توضیح میدهد چرا دوره گفتوگو سرانجام به رویارویی نهروان رسید.
پرچم امان پیش از نبرد
به روایت استاد مطهری، امام پس از رسیدن به نهروان با خوارج سخن گفت و پرچم امان را به ابوایوب انصاری سپرد. کسانی که زیر آن میآمدند در امان بودند. گروهی بازگشتند و جنگ با کسانی رخ داد که بر رویارویی ماندند. این جزئیات به فهم ماجرا کمک میکند: حتی در آستانه نبرد، فرصتی برای کنارهگیری وجود داشت.
استاد شهید مرتضی مطهری، «جاذبه و دافعه علی علیهالسلام»، انتشارات صدرا، ص. ۱۲۷.
پرسشهای رایج درباره امام علی(ع) و خوارج
آیا امام علی(ع) سهم خوارج از بیتالمال را قطع کرد؟
استاد مطهری در توضیح دوره اعتراضهای علنی میگوید سهم آنان از بیتالمال برقرار بود. او این موضوع را در کنار امکان اظهار نظر و گفتوگو میآورد.
صفین و نهروان چه ارتباطی با هم داشتند؟
زمینه پیدایش خوارج در بحث حکمیت صفین شکل گرفت. نهروان رویاروییِ بعدی با بخشی از همان جریان بود، پس از آنکه به شورش مسلحانه و ایجاد ناامنی روی آوردند.
این روایت در کدام بخش کتاب آمده است؟
استاد مطهری در بخش دوم کتاب، «نیروی دافعه علی(ع)»، پیشینه و باورهای خوارج و شیوه برخورد امام با آنان را بررسی میکند. اگر میخواهید جای این بحث را در میان فصلهای اثر ببینید، ابتدا معرفی کتاب جاذبه و دافعه علی(ع) را بخوانید. برای دنبال کردن روایت با جزئیات و نمونههای بیشتر، نسخه چاپی در فروشگاه صدرا در دسترس است.
مطالعهٔ بیشتر در سایت انتشارات صدرا

از روایت خوارج به شناخت جاذبه و دافعه امام علی(ع) برسید
برای دنبال کردن استدلال استاد مطهری درباره تفاوت اظهار عقیده و شورش، بخش دوم کتاب «جاذبه و دافعه علی علیهالسلام» را بخوانید. بخش اول کتاب نیز نقش محبت و الگوپذیری در زندگی پیروان امام را توضیح میدهد؛ دو بخش در کنار هم تصویری کاملتر از موضوع میسازند.
کد ketab10 را در سبد خرید وارد کنید و این کتاب و دیگر کتابهای خارج از فروش ویژه را با ۱۰٪ تخفیف تهیه کنید.